Houten inktpot van Louis Bogtman

Om mijn verzameling inktpotten beheersbaar te houden, heb ik beperkingen moeten stellen. Zo moeten de objecten van Nederlandse makelij zijn of, op zijn minst een Nederlands tintje hebben. Dat is niet altijd even eenvoudig vast te stellen, maar op het object aangebrachte merktekens of teksten helpen daar goed bij. Merktekens zien we voornamelijk bij de keramische en zilveren objecten. Bij inktpotten die van andere materialen zijn gemaakt, zijn merktekens heel wat zeldzamer. Vandaar ook dat die inktpotten in belangrijk mindere mate in de collectie zijn vertegenwoordigd. Die ondertalligheid zegt evenwel niets over hun plaats binnen de collectie. Veelal zijn dat juist de exemplaren die in de collectie schitteren, als ware het pareltjes.

Eén zo’n pareltje is deze op het oog eenvoudig houten inktpot. De (bijna) cilindervormige pot heeft een diameter van 7 cm. De cilinder zelf is 6 cm hoog, maar met het puntvormige dekseltje komt het tot een totale hoogte van 10 cm. Aan de cilinder van de inktpot is een in omvang kleinere cilinder (ø 2 cm) gefixeerd, waarin een (kroontjes)pen kan worden geplaatst.

2020-Long-glas-insert
Glazen reservoir met inktresten

Binnenin, onder het dekseltje, is plaats voor de feitelijke inkthouder. In dit geval een glazen bakje, dat nog in ongeschonden staat aanwezig is. Dat het hier om een product van toegepaste kunst gaat, dus niet uitsluitend voor de sier maar ook als gebruiksvoorwerp diende, blijkt uit de inktresten die nog in het glazen bakje aanwezig zijn. Ook de inktpot zelf vertoont wat lichte gebruikssporen.

2020-Merk
Monogram Bogtman onderop de inktpot

Op het glazen inktreservoir na, is de inktpot geheel van (donker) hout gemaakt en met batiktechniek gedecoreerd in de kleuren zwart en bruin. De onderkant van de inktpot toont een monogram, dat de signatuur van L.A. (Louis) Bogtman blijkt te zijn. Wie is die Louis Bogtman en, wat weten we van hem?

Laurens Albertus (Louis) Bogtman (1900 – 1969)

BOGTMAN
Laurens Bogtman

Louis werd in 1900 in Oudkarspel, een dorp in Noord-Holland, geboren als Laurens Albertus Bogtman. Na de Handelsschool te hebben doorlopen is hij enige tijd in de leer geweest bij zijn oom Willem Bogtman, een bekend ontwerper en (vooral) glazenier. Hij kreeg van zijn oom onder meer onderricht kreeg in het tekenen, weven en zilversmeden. Vanaf 1917 is Louis, samen met zijn beide zusters en andere medewerk(st)ers, werkzaam op het kunstnijverheidsatelier van zijn ouders in Hilversum. Hij ontwierp daar onder meer weefsels, houten meubelen en dito gebruiksvoorwerpen, zoals klokken, lampen, (postzegel) doosjes en … ook een inktpot. Voorts was hij vanaf 1925 als ontwerper van siervazen en schalen werkzaam voor de afdeling Kunstnijverheid van de Plateelbakkerij Zuid-Holland (Gouda). Dat deed hij op freelance basis.

Als sierkunstenaar is Louis Bogtman vooral bekend geworden door zijn batikversieringen. Maar zijn kunstenaarschap was heel wat veelzijdiger dan dat: vanaf 1930 tot aan zijn overlijden in 1969 was hij, onder de naam Laurens Bogtman, voornamelijk nog actief als concertzanger. Ook in die tak van de kunst deed hij, met een internationale carrière, van zich spreken.

Batiktechniek

vaas L Bogtman op website denieuwekunst
Aardewerk vaas van Louis Bogtman voor Plateelbakkerij Zuid-Holland, Gouda (1929)

Batikken is een eeuwenoude Oosterse kunstvorm, oorspronkelijk bedoeld als versieringstechniek van kleding. Door onze koloniale band met Nederlands Oost-Indië werd het batikken ook in Nederland breed beoefend en zelfs gepropageerd. Bedrijven, kunstenaars en hobbyisten beperkten zich echter niet tot het batikken van kleding, maar namen ook andere textiele vormen onderhanden, van wandbekleding tot stoelbekleding.  De populariteit van het batikken heeft tot in de jaren 30 van de vorige eeuw geduurd. Ook Louis Bogtman had zich het batikken eigen gemaakt. Als autodidactisch kunstenaar is het zijn verdienste geweest dat de batiktechniek ook op andere materialen dan textiel, zoals op hout, metaal, celluloid en aardewerk, werd toegepast.

Amsterdamse School

2020-DetailVkOog
Detail van batik-decoratie op de inktpot

De inktpot is dynamisch gedecoreerd met grillige zigzag motieven en organische vormen (schelpen, zeepaardjes). Bogtman gaf hiermee een eigen interpretatie aan de batikkunst, waarin de oorspronkelijk Javaanse voorstellingen niet meer zijn terug te vinden. De gebruikte kleuren zwart en bruin zijn in overeenstemming met de kleurstelling in die tijd, waarin veel met donker (gekleurd) hout werd gewerkt; zij geven een massieve uitstraling aan het potje. Zijn expressieve stijl is, met kenmerken die aan de art nouveau en de art deco zijn toe te schrijven, eclectisch te noemen. Hij past daarom goed bij die van de Amsterdamse School. De datering van de inktpot ligt dan ook ergens in de twintiger jaren van de vorige eeuw, dus zeg maar circa 1925.

Gebruiksvoorwerpen als deze inktpot werden niet en masse gemaakt, maar zijn hooguit in kleine series geproduceerd.  Veel zullen er niet van zijn gemaakt. Er zullen er ook maar weinig van bewaard zijn gebleven omdat tot voor een paar decennia terug, kunstnijverheidsproducten als deze, eerder als een gebruiksvoorwerp dan als kunst werden gezien. De kans dat ze bij het grof vuil zijn beland, was toen groter dan dat ze voor het nageslacht werden bewaard. Deze inktpot zal daarom een van de weinige zijn die de voor velen natuurlijke drang tot opruimen heeft overleefd. Best mogelijk dus dat we hier met een tamelijk uniek exemplaar hebben te maken die, in zijn soort, ook nog eens fraai is en voor een gebruiksvoorwerp als het onderhavige, redelijk ongeschonden uit de strijd is gekomen.

© 2015, Frederiko

Bronnen

Huygens ING – Den Haag. Bronvermelding: P.M. Op de Coul, ‘Bogtman, Laurens Albertus (1900-1969)’, in Biografisch Woordenboek van Nederland. Geraadpleegd op 18 maart 2015, http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/en/lemmata/bwn4/bogtman

Jonge, Josien de. (2008). Houtnijverheid in Nederland. Houtnijverheid als toegepaste kunst. Vianen: Optima.

Leidelmeijer, Frans, & Spreen, drs. H. (1999). Kunstnijverheid in de stijl van de Amsterdamse School en art deco uit de ateliers van de familie Bogtman. Bergen: Museum Kranenburgh.

Sluijter-Seijffert, Nicolette C, Vogels, Hans, Visser, Friggo & Huijberts, Ilse. (2001). Van decor naar design – Kunstenaars in de Goudse aardewerkindustrie 1898-1940. Zwolle: Waanders.

Afbeeldingen

Portret Laurens Bogtman. Bron: Huygens ING – Den Haag in: P.M. Op de Coul, ‘Bogtman, Laurens Albertus (1900-1969)’, in Biografisch Woordenboek van Nederland. Geraadpleegd op 18 maart 2015, http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/en/lemmata/bwn4/bogtman

Aardewerk vaas van Louis Bogtman voor Plateelbakkerij Zuid-Holland, Gouda (1929). Bron: Galerie De Nieuwe Kunst, Geraadpleegd op 18 maart 2015, http://www.denieuwekunst.nl/public/detail.asp?screen=large&oid=410&cid=2

Alle overige afbeeldingen: © 2015, Frederiko