De inkthouders van Dikkers & Co

Fabriek

In 1879 is de firma G. Dikkers & Co opgericht. In dit Hengelose bedrijf werden Appendages gemaakt. Appendage komt van het Latijnse ad pendere, wat zoveel betekent als ‘bijhangen’. Dikkers & Co maakte onderdelen en instrumenten voor machines en stoomketels, waaronder gegoten stalen en koperen afsluiters. Belangrijkste afnemer was de machinefabriek van de Gebr. Stork & Co in Hengelo, na de fusie met Werkspoor in 1954 de Verenigde Machinefabrieken (VMF) geheten. Ruim 100 jaar na de opening werd in 1983 de fabriekspoort van Dikkers Hengelo definitief gesloten. Inmiddels is op de plek waar eertijds de 100 meter lange fabriekshal stond, een winkelcentrum verrezen met daarboven een aantal loftappartementen.

Ateliers

Firmakaartje Dikkers ateliers
Afb. 1. Firmakaartje Dikkers ateliers

Aan de fabriek van Dikkers & Co, waarin industriële producten werden vervaardigd, waren in het eerste decennium van de vorige eeuw ateliers verbonden. Zij maakten kunstzinnige, met de hand gedreven en geciseleerde sier- en gebruiksvoorwerpen van koperlegeringen. Dat er meer dan één atelier was zou moeten blijken uit het firmakaartje, waarop ateliers (mv) staat vermeld (afb. 1). Blijkbaar had ieder beeldend kunstenaar er zijn eigen werkplaats.

Over het tijdvak waarin de ateliers hebben bestaan, heerst enige onduidelijkheid. Zo vermeldt het Historisch Museum Hengelo op zijn website de periode tussen 1902 en 1910 terwijl in het museum zelf, boven één van de vitrines, de periode 1906-1912 staat vermeld. Het meest aannemelijk is dat het eerste atelier in 1904 bij de komst van Johanna van Eybergen (1865-1950) van start is gegaan en dat in 1910, het jaar waarin de fabriek werd verplaatst, de ateliers zijn gesloten (Groot, 2007, p. 364 e.v.).

Naast die van Johanna van Eybergen, de eerste vrouwelijke professionele ontwerpster van metaalwerk in Nederland, zijn ook ontwerpen uitgevoerd van Aart Jan Dijkhof (1876-1953). De leiding over de uitvoerende arbeiders (de productiemedewerkers van nu) lag bij M.J. Vermeulen, die eerder werkzaam was bij de bekende edelsmid Frans Zwollo sr. (Groot, 2007, p 364).

2026 Logo Letters en Molen
Afb. 2a/b. Samengesteld logo Dikkers & Co

De door het atelier gemaakte objecten zijn te herkennen aan een samengesteld logo, die op het voorwerp werd ingeslagen. Het bestaat uit een monogram met de ineen verweven letters D(ikkers) en H(engelo) (afb. 2a) en een beeldmerk dat een molen laat zien (afb. 2b). Het beeldmerk van de molen zal zijn ingegeven door de stellingmolen die in Borne stond, langs de spoorlijn Hengelo-Almelo. Hij was van 1832 tot 1895 in het bezit van de familie Dikkers en wordt daarom ook wel de Dikkersmolen genoemd. De molen werd in 1905 in Borne afgebroken en in Volkel (Noord-Brabant) weer herbouwd als koren- en houtzaagmolen. In 1966 is hij gesloopt.

De kunstateliers van Dikkers & Co zullen een kleine productie hebben gekend. De ontwerpen en de uitvoering ervan zijn evenwel van hoogwaardig niveau. Het doet zeker niet onder voor de kunstkoperwerken van andere, meer bekende vakgenoten uit die tijd als Eisenloeffel, Zwollo en Stoffels van Onder den Sint-Maarten (VVNK 1900).

De inkthouders van Dikkers & Co

Voor zover thans bekend zijn bij Dikkers & Co slechts twee modellen van inkthouders in productie geweest, waarvan één inktstel en één inktpot. Bij beide is de basis uit één stuk gemaakt door een plaat messing in een houten mal (of vorm) te slaan, wat drijven wordt genoemd, en zo om te vormen tot het sier/gebruiksvoorwerp. Op deze manier kon een koperslager dit soort voorwerpen betrekkelijk snel in serie produceren. Dit ambacht is door de opkomst van persen in onbruik geraakt. Waar een ervaren koperslager uren over deed, kon de pers in een paar seconden uitvoeren (Wikipedia, Koperslager, 2014).

Bij beide modellen bestaat het inktreservoir uit een glazen potje, dat in de oplopende houder van de inktpot of het inktstel wordt gehangen, dat wordt afgesloten met een afneembare, nauwsluitende deksel of dop.

Inktstel

Inktstel in Hist Museum Hengelo
Afb. 3. Inktstel uit de collectie Dikkerskunst van het Historisch Museum Hengelo

De collectie Dikkerskunst van het Historisch Museum Hengelo omvat een verzameling gedreven art nouveau koperwerk, vervaardigd in de ateliers van Dikkers & Co. Daaronder is ook een inktstel, dat in het museum is tentoongesteld (2015; afb. 3).

De gedreven schaal van het inktstel is ovaal van vorm en heeft een geschulpte, opstaande rand. De decoratie bestaat uit drijfwerk met als hoofdmotief het reliëf van een vliegend hert, de grootste kever in Nederland. Vanuit het midden van het deksel liggen de poten van het vliegend hert; in de knop zijn de kaken van het insect uitgebeeld.

Het inktstel dat tussen 1905 en 1910 is te dateren, meet 10 x 29 x 17 cm. Het is op de schaal gemerkt met het samengesteld logo van DH en molen.

Uitvoering en decoratie van het inktstel zijn typerend voor de Jugendstil of art nouveau (1890-1914). Die kunststroming kende een korte maar hevige bloei in de tijd van de belle epoque: de mooie tijd van vóór de Eerste Wereldoorlog, die van 1914-1918 woedde.

Dit, of een soortgelijk, inktstel is in november 2012 geveild bij het Vendu Notarishuis Rotterdam, waar het voor € 320,– werd afgehamerd.

Inktpot

Dikkers messing inktpot -1-
Afb. 4. Dikkers inktpot (particuliere collectie)

De inktpot van Dikkers & Co is rond, heeft een brede voet en een smalle hals. Die kwalificaties zijn typerend voor een kaapstander, het in de 17e en 18e eeuw meest voorkomende model van inktpot. In het begin van de 19e eeuw was die vorm van inktpot onder – vooral Engelse –  zilversmeden een populair concept.

 

Het ontwerp van de inktpot is op hoofdlijnen gelijk aan dat van het hiervoor omschreven inktstel, dat wil zeggen een schotel (ronde schaal) met daarbinnen een oplopende houder waarin het glazen inktreservoir wordt gehangen dat wordt afgesloten met een los deksel.

2026 Deel van randversiering
Afb. 5. Deel van de randversiering

De schotel is gedreven en heeft een geschulpte, opstaande rand. Op de schotel is een eenvoudige versiering aangebracht, bestaande uit twee ringen met handgeponste cirkeltjes en binnen die ringen een aantal ornamenten geïnspireerd op zon en flora. Aan de rand van de schotel is het ateliermerk aangebracht, bestaande uit monogram (DH) en beeldmerk (molen). Ook in het opstaande deel van de pot zijn enkele florale ornamenten te vinden; de bovenrand is bewerkt, als ware het een parelrand. Op de dop eveneens een viertal bloemmotieven en rondom de knop enkele gestileerde zonnestralen.

Door de geometrische vormen in zijn decoratie komt de stijl van de inktpot meer overeen met die van de Arts-and-Craftsbeweging, een Engelse kunststroming uit de laatste helft van de 19e eeuw, dan met de art nouveaustijl van het hiervoor beschreven inktstel waarbij de decoratie is ontleend aan het dierenrijk.

Voor de fabricage van de inktpot is hoofdzakelijk gebruik gemaakt van messing (geel koper). De rand van het opstaande deel van de pot, waar de dop overheen gaat, is aan de binnenkant verstevigd met een ring van (rood) koper. Daar hangt het glazen bakje in, dat met inkt is te vullen.

De inktpot heeft een doorsnede van 23 cm. en is 11 cm. hoog. Daarom mag gerust van een robuust model worden gesproken. Hij is ook stabiel, wat voor een inktpot een eerste vereiste is. Het ontwerp, naar kaapstander model, en de massieve koperen binnenring, staan daar borg voor.

Bronnen

Groot, Marjan. (2007). Vrouwen in de vormgeving in Nederland, 1880-1940. Rotterdam: Uitgeverij 010.

Meer hierover. Dikkerscomplex. Geraadpleegd op 27 augustus 2015, http://www.meerhierover.nl/000035/

Molen database. Dikkersmolen/Dikkers Bornsche Molen. Geraadpleegd op 27 augustus 2015, http://www.molendatabase.org/molendb.php?step=details&tbnummer=02715+A

Museum Hengelo. Dikkers collectie. Geraadpleegd op 27 augustus 2015, http://museumhengelo.nl/dikkers-collectie/

Vereniging Vrienden Nieuwe Kunst 1900 (VVNK 1900). 41. Eybergen, Johanna van. Geraadpleegd op 26 augustus 2015, http://www.vvnk.nl/index.php?page=kunstenaars_fabrieken&lijst=&keuze=43&link=

Wikipedia. (2014). Koperslager. Geraadpleegd op 26 augustus 2015, https://nl.wikipedia.org/wiki/Koperslager

 

Afbeeldingen

Alle afbeeldingen: © 2015, Inktpot Museum.

© 2015, http://www.inktpotmuseum.nl Alle rechten voorbehouden.
Gebruik van teksten en afbeeldingen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming is verboden.